Dziedziczenie udziałów w spółce z o.o. - krok po kroku

Co się dzieje z udziałami po śmierci wspólnika

Z chwilą śmierci prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców (art. 922 § 1 i art. 925 KC). Udziały w spółce z o.o. też do nich należą. Jeśli umowa spółki nic o tym nie mówi, spadkobiercy zwykle zajmują miejsce zmarłego wspólnika bez zgody pozostałych. Śmierć wspólnika nie jest przyczyną rozwiązania spółki z o.o. (art. 270 KSH jej nie wymienia), więc spółka trwa. Nie przechodzi za to funkcja w zarządzie ani w radzie nadzorczej. Członkiem zarządu może być tylko osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych (art. 18 § 1 KSH). Jeśli zmarły był też członkiem zarządu, jego miejsce trzeba obsadzić na nowo, a gdy był jedynym członkiem zarządu, spółka trwa, ale nie ma osoby uprawnionej do jej reprezentowania. Spadkobierca nie zostaje prezesem z automatu.

Umowa spółki może ograniczyć dziedziczenie, ale nie za darmo

Umowa spółki może ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika. Wtedy musi też określić warunki spłaty spadkobierców, którzy do spółki nie wejdą. Bez tych warunków ograniczenie albo wyłączenie jest bezskuteczne (art. 183 § 1 KSH). Osobna sprawa to podział udziałów: umowa może wyłączyć albo ograniczyć dzielenie udziałów między kilku spadkobierców, a żaden udział po podziale nie może być niższy niż 50 zł (art. 183 § 2-3). Trzecia droga to umorzenie udziału. Umowa może przewidzieć, że udział umarza się w razie określonego zdarzenia, także bez uchwały zgromadzenia wspólników. Wynagrodzenie przy umorzeniu przymusowym nie może być niższe niż przypadająca na udział wartość aktywów netto z ostatniego sprawozdania finansowego, pomniejszona o kwotę przeznaczoną do podziału między wspólników (art. 199 KSH).

Kilku spadkobierców: jeden przedstawiciel wobec spółki

Gdy udziały dziedziczy wdowa z dziećmi albo rodzeństwo, do działu spadku są współuprawnieni z tych samych udziałów. Wobec spółki wykonują prawa przez wspólnego przedstawiciela i odpowiadają solidarnie za świadczenia związane z udziałem. Jeśli przedstawiciela nie wskażą, spółka może składać oświadczenia któremukolwiek z nich (art. 184 KSH). Za długi spadkowe do działu spadku odpowiadają solidarnie, po dziale w stosunku do swoich udziałów w spadku (art. 1034 KC). Wspólny przedstawiciel to pierwsza decyzja rodziny.

Zawiadomienie spółki i księga udziałów

Zawiadom spółkę o dziedziczeniu i dołącz dokument potwierdzający nabycie spadku. Dowodem jest prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany notarialny akt poświadczenia dziedziczenia (art. 1025 KC). Przejście udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy otrzyma ona zawiadomienie wraz z dowodem od jednego z zainteresowanych (art. 187 § 1 KSH). Nie musi go wysłać każdy spadkobierca osobno. Potem zarząd wpisuje zmianę do księgi udziałów, w której są wspólnicy, ich adresy, liczba i wartość udziałów oraz zmiany osób wspólników (art. 188 § 1 KSH). Każdy wspólnik może tę księgę przeglądać.

Lista wspólników a wpis do KRS: dwie różne rzeczy

Po każdym wpisaniu zmiany do księgi udziałów zarząd składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników, podpisaną przez wszystkich członków zarządu (art. 188 § 3 KSH). Lista obejmuje wszystkich wspólników. Odpis z KRS pokazuje tylko tych, którzy mają samodzielnie albo łącznie z innymi co najmniej 10% kapitału zakładowego, z liczbą ich udziałów (art. 38 pkt 8 lit. c ustawy o KRS). Dlatego spadkobierca z udziałem poniżej 10% nie trafi do odpisu, ale musi być w księdze i na liście. Wniosek o zmianę wpisu w KRS składa spółka przez osoby uprawnione do reprezentacji, nie spadkobiercy, i tylko elektronicznie. Ustawa daje na wniosek 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis. Przy dziedziczeniu zwykle liczy się go od dnia, w którym spółka otrzymała zawiadomienie z dowodem dziedziczenia, bo dopiero od tej chwili przejście udziału jest wobec niej skuteczne. Przepisy nie mówią tego wprost, dlatego wniosek warto złożyć bez zwłoki.

Małoletni spadkobierca udziałów

Dziecko dziedziczy udziały tak samo jak dorosły, ale prawa wspólnika wykonuje za nie przedstawiciel ustawowy, zwykle rodzic. Rodzice nie mogą bez zgody sądu opiekuńczego dokonywać czynności, które przekraczają zwykły zarząd majątkiem dziecka (art. 101 § 3 KRO). W części spraw spadkowych taką zgodę wydaje sąd spadku. Opiekun potrzebuje zgody sądu we wszystkich ważniejszych sprawach majątku dziecka (art. 156 KRO). Rodzic co do zasady nie może reprezentować dziecka w sprawach między dzieckiem a sobą albo między dziećmi pod jego władzą (art. 98 § 2 KRO, z wyjątkami). Dotyczy to sytuacji, gdy wdowa i dzieci dziedziczą razem. Które głosowania na zgromadzeniu wymagają zgody sądu, zależy od sprawy, więc warto to sprawdzić z prawnikiem przed zgromadzeniem. Dziecko nie może być członkiem zarządu (art. 18 § 1 KSH).

Oś czasu: od śmierci wspólnika do nowej listy wspólników

Przy udziałach biegną trzy zegary: oświadczenie spadkowe od dowiedzenia się o spadku, podatek od dokumentu spadkowego, KRS od zdarzenia, które uzasadnia wpis.

• 6 miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu do spadku: oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Brak oświadczenia oznacza przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiedzialność za długi do wartości tego, co się odziedziczyło (art. 1015 i 1031 § 2 KC).
• Po przyjęciu spadku: postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza.
• Zaraz po uzyskaniu dokumentu: zawiadomienie spółki z dowodem przejścia udziału. Przejście jest wobec spółki skuteczne od dnia, w którym spółka otrzyma zawiadomienie wraz z dowodem.
• Po zawiadomieniu: zarząd wpisuje zmianę do księgi udziałów i składa nową listę wspólników do sądu rejestrowego.
• Gdy zmienia się skład wspólników mających co najmniej 10% kapitału albo liczba ich udziałów, a także gdy zmarły był członkiem zarządu: wniosek o zmianę wpisu w KRS. Ustawa daje na wniosek 7 dni od zdarzenia uzasadniającego wpis; najbezpieczniej liczyć je od otrzymania przez spółkę zawiadomienia wraz z dowodem dziedziczenia.
• 6 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia albo od rejestracji aktu poświadczenia dziedziczenia: zgłoszenie nabycia do urzędu skarbowego, od którego zależy zwolnienie z podatku dla najbliższej rodziny.

Kto co robi: notariusz, zarząd, urząd skarbowy, księgowość

Wniosek do KRS składa spółka, a spadkobiercy dostarczają jej dowód dziedziczenia. Formalności w KRS wykonuje zarząd spółki.

• Sąd albo notariusz: dokument, który potwierdza, kto dziedziczy.
• Spadkobiercy: wskazanie wspólnego przedstawiciela i zawiadomienie spółki. Przy dziecku dodatkowo wniosek do sądu, gdy sprawa przekracza zwykły zarząd.
• Zarząd spółki: księga udziałów, lista wspólników, wniosek do KRS. Jeśli zmarły był jedynym członkiem zarządu, najpierw trzeba powołać nowy zarząd.
• Księgowość spółki i bank: aktualizacja osób, które podpisują dokumenty i mają dostęp do rachunku spółki, jeśli zmarły pełnił funkcję albo miał pełnomocnictwo.

Błędy, których warto uniknąć przy dziedziczeniu udziałów

Część z nich wychodzi na zgromadzeniu wspólników, część w urzędzie skarbowym.

• Założenie, że spadkobiercy wpisują się do KRS sami. Wniosek składa spółka.
• Brak zawiadomienia spółki. Bez niego przejście udziału nie jest skuteczne wobec spółki.
• Zapis w umowie spółki, który wyłącza dziedziczenie bez warunków spłaty. Taki zapis jest bezskuteczny.
• Pominięcie zgłoszenia do urzędu skarbowego w 6 miesięcy, od którego zależy zwolnienie z podatku.
• Rodzic głosuje udziałami dziecka w sprawie, która wymaga zgody sądu.
• Przekonanie, że syn albo żona zmarłego przejmuje funkcję prezesa razem z udziałami.

Umowa spółki a dziedziczenie udziałów: warianty zapisu

Gotowego wzoru klauzuli nie publikujemy: nie mamy wzoru sprawdzonego przez prawnika, a brzmienie zależy od spółki i rodziny. Przygotuje je notariusz albo prawnik. Poniżej decyzje, które trzeba podjąć wcześniej.

• Dziedziczenie swobodne: umowa milczy albo potwierdza, że spadkobiercy wchodzą do spółki. Najprostsze, ale wspólnikiem może zostać każdy spadkobierca.
• Ograniczenie wejścia: na przykład tylko wskazane osoby. Umowa musi określić warunki spłaty tych, którzy nie wejdą (art. 183 § 1).
• Wyłączenie: żaden spadkobierca nie wchodzi do spółki. Też wymaga warunków spłaty, inaczej jest bezskuteczne.
• Ograniczenie podziału udziałów: to inna sprawa niż wejście do spółki. Nie wyłącza spadkobierców, tylko ogranicza dzielenie udziałów między nich (art. 183 § 2).
• Umorzenie udziału w razie śmierci wspólnika: umowa określa zdarzenie i wynagrodzenie. Przy umorzeniu przymusowym wynagrodzenie nie może być niższe niż aktywa netto na udział z ostatniego sprawozdania, pomniejszone o kwotę do podziału między wspólników.

Rodzina, wspólnicy i pieniądze na spłatę

Przepisy mówią, kto dostaje udziały. Nie mówią, czy wdowa chce siedzieć na zgromadzeniach ani czy rodzeństwo zgodzi się co do sprzedaży. Paweł Nowak, Senior Doradca Sukcesyjny, „Biologika Sukcesji Pokoleniowej”: „Przypuśćmy, że jeden z nich jutro umiera albo ginie w wypadku samochodowym. Ilu masz teraz wspólników? Nadal jest was pięciu? Niekoniecznie. Pewnie teraz waszym wspólnikiem będzie żona zmarłego, ponieważ udziały w spółkach dziedziczy się tak samo, jak konto, mieszkanie, garaż i samochód.” W Modelu 3W udziały to Własność. Władza, czyli miejsce w zarządzie, nie przechodzi razem z nimi. Wiedza o klientach i umowach też nie.

• Rozdrobnienie: z jednego pakietu robi się kilka małych, a każdy spadkobierca ma inne plany.
• Konflikt interesów: rodzic jest wspólnikiem i jednocześnie reprezentuje dziecko, które dziedziczy obok niego.
• Spłata: gdy umowa wyłącza albo ogranicza wejście spadkobierców, musi określić warunki ich spłaty. Ustalcie od razu, kto zapłaci i skąd będą pieniądze.

Przypadek z praktyki: udziały z darowizny i synowa wśród spadkobierców

Paweł Nowak opisuje w książce taki scenariusz. Rodzice darują synowi udziały w rodzinnej spółce. Syn się żeni, a potem nagle umiera, bez testamentu i jeszcze bez dzieci. Wśród jego spadkobierców jest żona, więc jeśli umowa spółki nie ogranicza wstąpienia spadkobierców, część udziałów trafia do synowej. Nikt nie może od niej wymagać, że będzie dożywotnio pracować w firmie teściów. Może za to, żeby zabezpieczyć siebie, zaproponować rodzinie odkupienie udziałów po aktualnej wartości, która może być już wyższa niż w dniu darowizny. To propozycja do negocjacji o cenie. Czy i na jakich warunkach rodzina ją przyjmie, zależy od wspólników i od umowy spółki. Paweł nie widzi w tym złej woli, tylko naturalną reakcję, i zaleca, żeby taki scenariusz zabezpieczyć z góry, prawnie i finansowo. Wniosek dla spółki z o.o.: umowa spółki, testament wspólnika i plan spłaty powinny przewidzieć śmierć młodego wspólnika, nie tylko seniora. Z praktyki Pawła Nowaka, „Biologika Sukcesji Pokoleniowej”.