Śmierć wspólnika spółki cywilnej lub jawnej - co z firmą

Spółka cywilna po śmierci wspólnika: najpierw umowa

Umowa spółki cywilnej może przewidzieć, że spadkobiercy zmarłego wspólnika wejdą do spółki na jego miejsce (art. 872 KC). Wtedy wskazują spółce jedną osobę, która wykonuje ich prawa. Do tego czasu pozostali wspólnicy mogą sami prowadzić sprawy spółki. Jeśli takiego zapisu nie ma, kodeks nie mówi wprost, co dalej. Zwykle przyjmuje się, że spadkobiercy nie wchodzą wtedy do spółki sami z siebie: członkostwo zmarłego wygasa, a spółka wieloosobowa trwa między pozostałymi wspólnikami. Wyjątek przewiduje ustawa o zarządzie sukcesyjnym: gdy ustanowiono zarząd, spadkobiercy wchodzą do spółki, jeśli pozostali wspólnicy się na to zgodzą. To wykładnia, nie brzmienie jednego przepisu, dlatego konkretną sytuację warto sprawdzić z prawnikiem. Błąd spotykany w internecie: art. 872 KC nie mówi, że śmierć wspólnika rozwiązuje spółkę. Ten przepis dotyczy tylko zapisu o wstąpieniu spadkobierców.

Dwuosobowa spółka cywilna: 2 miesiące na decyzję

Gdy po śmierci zostaje jeden wspólnik, ustawa o zarządzie sukcesyjnym mówi wprost: spółka ulega rozwiązaniu najpóźniej z upływem 2 miesięcy od dnia śmierci, jeśli wcześniej nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego (art. 48 ust. 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Do tego czasu jedyny wspólnik może sam prowadzić sprawy spółki. Jeśli zarząd ustanowiono bez zapisu o wstąpieniu spadkobierców, spółka rozwiązuje się z dniem pisemnego sprzeciwu jedynego wspólnika wobec ich wejścia. Te 2 miesiące to termin twardy. Po nim uprawnienie do powołania zarządcy wygasa (art. 12 ust. 10 tej ustawy).

Zarząd sukcesyjny w spółce cywilnej: kto, jak, do kiedy

Zarząd sukcesyjny można ustanowić po śmierci wspólnika spółki cywilnej, który był wpisany do CEIDG (art. 1 i art. 2 ust. 4 ustawy o zarządzie sukcesyjnym). Spółki jawnej, wpisanej do KRS, ten mechanizm nie obejmuje. Zarządcę po śmierci wspólnika mogą powołać małżonek z udziałem w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobierca, który przyjął spadek, albo zapisobierca windykacyjny, który przyjął zapis. Po prawomocnym stwierdzeniu nabycia spadku robi to już tylko właściciel przedsiębiorstwa w spadku. Potrzebna jest zgoda osób, które mają łącznie ponad 85/100 udziału w przedsiębiorstwie w spadku. Powołanie wymaga aktu notarialnego. Zarządca działa od wpisu do CEIDG (art. 12 ustawy). Jeśli umowa spółki przewiduje wstąpienie spadkobierców, zarządca wykonuje ich prawa i reprezentuje spółkę (art. 46). Jeśli nie przewiduje, spadkobiercy wchodzą do spółki za zgodą pozostałych wspólników. Zarządca zawiadamia ich pisemnie. Brak pisemnego sprzeciwu w ciągu 14 dni od otrzymania zawiadomienia oznacza zgodę (art. 47).

Spółka jawna: rozwiązanie albo dalsze trwanie

Kodeks spółek handlowych wymienia śmierć wspólnika wśród przyczyn rozwiązania spółki jawnej (art. 58 § 1 pkt 4 KSH). Ale spółka trwa dalej między pozostałymi wspólnikami, jeśli umowa tak stanowi albo pozostali wspólnicy tak postanowią (art. 64 § 1). To uzgodnienie powinno zapaść niezwłocznie. Jeśli go brak, spadkobierca może żądać likwidacji spółki (art. 64 § 2). W spółce trzyosobowej zostaje dwóch wspólników, więc mogą postanowić, że spółka trwa. W dwuosobowej sąd może przyznać pozostałemu wspólnikowi prawo przejęcia majątku spółki z rozliczeniem spadkobierców (art. 66). Gdy umowa przewiduje, że prawa zmarłego przechodzą na spadkobierców wspólnie, wskazują oni spółce jedną osobę, a czynności wspólników sprzed wskazania ich wiążą (art. 60).

Rozliczenie ze spadkobiercami zmarłego wspólnika

W spółce jawnej wartość udziału zmarłego ustala się z osobnego bilansu na dzień śmierci, według wartości zbywczej majątku. Spadkobiercy dostają pieniądze, rzeczy wniesione do używania wracają w naturze (art. 65 KSH). Jeśli udział kapitałowy jest ujemny, spadkobierca musi wyrównać spółce brakującą wartość. Zamiast rozliczenia spadkobierca może w ciągu 6 miesięcy od stwierdzenia nabycia spadku żądać przekształcenia spółki w komandytową i statusu komandytariusza. Spółka powinna to żądanie uwzględnić, chyba że pozostali wspólnicy uchwalą jej rozwiązanie. W tym czasie spadkobierca odpowiada za zobowiązania spółki tylko według prawa spadkowego (art. 583 KSH). W spółce cywilnej rozlicza się zwykle podobnie jak przy wystąpieniu wspólnika (art. 871 KC). To przyjęta wykładnia, więc szczegóły warto sprawdzić z prawnikiem.

Bank, pracownicy, ZUS i podatki w pierwszych tygodniach

Gdy działa zarządca sukcesyjny, firma zmarłego wspólnika może działać dalej. Według biznes.gov.pl bank nie zamyka rachunku firmowego z chwilą śmierci, zarządca ma do niego dostęp i działa pod NIP zmarłego, umowy z pracownikami trwają, a podatnikiem jest przedsiębiorstwo w spadku. Jak to stosować przy śmierci jednego z kilku wspólników, sprawdźcie z prawnikiem. Jeśli zarządu sukcesyjnego nie ustanowiono, wniosek o przeniesienie koncesji lub zezwolenia na współwłaściciela przedsiębiorstwa w spadku albo na innego wspólnika spółki cywilnej składa się w ciągu 6 miesięcy od śmierci. Gdy zarząd ustanowiono, zarządca ma 3 miesiące od jego ustanowienia na wniosek o potwierdzenie możliwości wykonywania decyzji. Bez zarządcy sprawy rachunku i pracowników są trudniejsze. One, a także ZUS, podatek i VAT, zależą od tego, czy spółka trwa. Ustalcie to z prawnikiem i księgową w pierwszym tygodniu (nasza rada, nie termin z ustawy).

Oś czasu od dnia śmierci wspólnika

Spółka cywilna i jawna liczą czas od różnych zdarzeń. Przy każdym terminie piszemy, której formy dotyczy i od czego biegnie.

• Pierwsze dni (nasza rada, nie termin z ustawy): rodzina i wspólnicy czytają umowę spółki.
• Spółka cywilna, do ustanowienia zarządu: osoby z art. 14 ustawy o zarządzie sukcesyjnym mogą dokonywać czynności koniecznych do zachowania majątku albo ciągłości firmy (art. 13).
• Spółka cywilna, do 2 miesięcy od śmierci: powołanie zarządcy sukcesyjnego u notariusza. Po tym terminie uprawnienie wygasa, a dwuosobowa spółka cywilna bez zarządu ulega rozwiązaniu.
• 14 dni od otrzymania zawiadomienia od zarządcy: pozostali wspólnicy spółki cywilnej mogą pisemnie sprzeciwić się wejściu spadkobierców. Milczenie oznacza zgodę.
• Spółka jawna, niezwłocznie: pozostali wspólnicy postanawiają, czy spółka trwa.
• Spółka jawna, 6 miesięcy od stwierdzenia nabycia spadku: spadkobierca może żądać przekształcenia w spółkę komandytową i statusu komandytariusza.
• Spółka cywilna, 6 miesięcy od śmierci (gdy nie ustanowiono zarządu): wniosek o przeniesienie koncesji albo zezwolenia. Przy zarządzie: 3 miesiące od jego ustanowienia na wniosek zarządcy o potwierdzenie decyzji.
• Najpóźniej 2 lata od śmierci: zarząd sukcesyjny wygasa, może też wcześniej. Sąd z ważnych przyczyn może go przed wygaśnięciem przedłużyć najdłużej do 5 lat od śmierci, więc wniosek złóż z zapasem.

Kto co robi: notariusz, księgowa, bank, doradca

Decyzje leżą po dwóch stronach stołu: wspólnicy prowadzą bieżące sprawy, decydują o trwaniu spółki i o tym, czy spadkobiercy wejdą do spółki; rodzina decyduje o powołaniu zarządcy w spółce cywilnej i o tym, czy żądać rozliczenia albo, w spółce jawnej, statusu komandytariusza. Wskażcie po jednej osobie z każdej strony do pilnowania terminów.

• Notariusz: akt powołania zarządcy sukcesyjnego i zgłoszenie do CEIDG, a jeśli rodzina wybierze tę drogę, akt poświadczenia dziedziczenia.
• Pozostali wspólnicy: decyzja o dalszym trwaniu spółki i bieżące sprawy firmy.
• Księgowa i doradca podatkowy: bilans na dzień śmierci w spółce jawnej, ZUS, podatki, VAT i zgłoszenia NIP.
• Prawnik: nieruchomości wspólników i umowy z kontrahentami.
• Bank: dostęp zarządcy do rachunku firmowego po wpisie do CEIDG.
• Doradca sukcesyjny: łączy te osoby w jeden plan i pilnuje, żeby rozmowa rodziny ze wspólnikami odbyła się przed upływem terminów.

Błędy, których warto uniknąć po śmierci wspólnika

Części z nich można uniknąć zapisem w umowie spółki albo powołaniem zarządcy w terminie.

• Umowa spółki cywilnej bez słowa o śmierci wspólnika. Wtedy wejście spadkobierców ocenia się według przepisów i ich wykładni, a nie według woli wspólników.
• Zarządca sukcesyjny powołany po 2 miesiącach. Uprawnienie do powołania wtedy wygasa, a ustawa nie przewiduje przywrócenia tego terminu.
• Szukanie zarządcy sukcesyjnego w spółce jawnej. Tu liczy się decyzja wspólników z art. 64 KSH, a nie ustawa o zarządzie sukcesyjnym.
• Odkładanie rozmowy o tym, co wspólnicy chcą zrobić z udziałem zmarłego, aż spadkobiercy przyjdą z prawnikiem.

Wspólnik i rodzina zmarłego przy jednym stole

Po śmierci wspólnika do firmy przychodzą ludzie, z którymi nikt jej nie zakładał: wdowa, syn, córka. Mogą nie znać klientów ani zasad, na których firma działała. W Modelu 3W widać, że prawo załatwia tylko Własność. Władza to pytanie, kto decyduje i podpisuje. Wiedza to klienci, hasła, ceny i ustalenia ustne. Żadna z nich nie przechodzi z aktem notarialnym. Paweł Nowak, Senior Doradca Sukcesyjny, „Biologika Sukcesji Pokoleniowej”: „Podobne komplikacje generuje śmierć wspólnika, współmałżonka lub partnera, z którym posiadasz dzieci. Dotyczy to również tych samych wydarzeń w obrębie rodziny Twojego wspólnika.”

• Rozmowa wspólników za życia: co robimy, jeśli jeden z nas umrze, kto przejmuje jego obowiązki, skąd pieniądze na spłatę rodziny.
• Rozmowa z rodziną wspólnika: czy ktoś chce wejść do firmy, czy woli rozliczenie.
• Spisanie wiedzy spoza dokumentów: kontakty, dostępy, warunki umów z najważniejszymi klientami.

Co zapisać w umowie spółki, póki wszyscy żyją

Ustalcie zasady na wypadek śmierci wspólnika, zanim rodzina będzie musiała działać pod presją terminu.

• W spółce cywilnej: czy spadkobiercy wchodzą do spółki i kto wtedy wykonuje ich prawa (art. 872 KC).
• W spółce jawnej: czy spółka trwa między pozostałymi wspólnikami i czy prawa zmarłego przechodzą na spadkobierców (art. 60 i 64 KSH).
• W spółce cywilnej: kto powoła zarządcę sukcesyjnego. Przyszłego zarządcę można też wskazać za życia (art. 9 ustawy o zarządzie sukcesyjnym), o czym jest strona o zarządzie sukcesyjnym.
• Jak wyceniać udział zmarłego i z czego go spłacić, żeby spółka nie musiała się zadłużać.

Scenariusz z książki: pięciu wspólników i rodzina, która chce wypłaty

Paweł Nowak opisuje w książce taki scenariusz. Firma należy do pięciu wspólników. Jeden z nich ginie w wypadku i nie zostawia testamentu. Po jego stronie zostają żona i troje dzieci, w tym jedno małoletnie, za które ważniejsze decyzje wymagają zgody sądu rodzinnego. Rodzina nie chce prowadzić firmy i prędzej czy później prosi o wypłatę równowartości udziału. Zaczyna się spór o kwotę: „I jak możemy się domyślać, zaproponowana przez nich kwota w Twoim odczuciu zawsze będzie za wysoka, z kolei ich zdaniem zawsze będzie za niska.” Wniosek dla spółki cywilnej i jawnej: czy rodzina wejdzie do spółki, czy dostanie rozliczenie, i jak liczyć jej udział, zapiszcie w umowie za życia wszystkich wspólników. Scenariusz z książki Pawła Nowaka „Biologika Sukcesji Pokoleniowej”, nie opis konkretnej spółki; inny jego fragment jest na stronie o dziedziczeniu udziałów.